Bilimsel Temel

Bir gıda uygulamasının "AI destekli" olması onu güvenilir yapmaz. Fit Dozi'nin analiz motoru üç sütun üzerine oturur: hakemli bilimsel literatür, resmi kurum kılavuzları (EFSA, WHO, IARC, Santé publique France) ve yerel mevzuat (Türk Gıda Kodeksi). Aşağıda her motor modülünün dayandığı kaynaklar, örneklem sayıları ve etki büyüklükleriyle listelenmiştir. Bu sayfa canlı bir doküman — yeni yayınlar eklendikçe güncellenir.

1. Nutri-Score & FSAm-NPS algoritması

Fit Dozi, 100 g/ml başına negatif (enerji, doymuş yağ, şeker, sodyum) ve pozitif (protein, lif, meyve-sebze-baklagil oranı, sağlıklı yağlar) bileşenleri hesaplayan FSAm-NPS 2023 revizyon formülünü uygular. Algoritma bugün Fransa, Belçika, Almanya, Hollanda, Lüksemburg, İspanya ve İsviçre için resmi referanstır.

• Santé publique France, 2023. Report of the Scientific Committee of the Nutri-Score — algorithm update for general foods and beverages. Resmi metodoloji raporu.
• Deschasaux-Tanguy M, Huybrechts I, Julia C, ve ark. Nutritional quality of food as represented by the FSAm-NPS nutrient profiling system and all-cause mortality. BMJ 2020;370:m3173. n=521.324, 10 Avrupa ülkesi, HR 1.07 (GA 1.03–1.10) en kötü çeyrekte. doi:10.1136/bmj.m3173
• Deschasaux M, Huybrechts I, Murphy N, ve ark. Nutritional quality of food as represented by the FSAm-NPS nutrient profiling system and cancer risk. PLoS Med 2018;15(9):e1002651. EPIC, n=471.495.
• Adriouch S, Julia C, Kesse-Guyot E, ve ark. Prospective association between FSA-NPS DI and cardiovascular risk. Eur J Prev Cardiol 2016;23(15):1669-1676.
• Julia C, Hercberg S. Development of a new front-of-pack nutrition label in France. Public Health Panorama 2017;3(4):712-725.

2. NOVA sınıflandırması (ultra-işlenmişlik)

"Daha iyi alternatif" motorunun ikinci filtresi. Aynı kategoride NOVA 1–3 ürünler, NOVA 4 ürünlerin önüne geçer. 49 UİG-işaretçi bileşen sözlüğüyle çalışır.

• Monteiro CA, Cannon G, Levy RB, ve ark. Ultra-processed foods: what they are and how to identify them. Public Health Nutr 2019;22(5):936-941.
• Lane MM, Gamage E, Du S, ve ark. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. BMJ 2024;384:e077310. 14 meta-analiz, n≈9.8 milyon, 45 sağlık sonucu. En yüksek UİG dilimi → tüm-nedenli mortalite +%21, KV ölüm +%50, T2D +%40, depresyon +%22. doi:10.1136/bmj-2023-077310
• Hall KD, Ayuketah A, Brychta R, ve ark. Ultra-processed diets cause excess calorie intake and weight gain: a randomized controlled trial. Cell Metab 2019;30(1):67-77.e3. NIH merkezli RCT; UİG diyetinde günlük +500 kcal.
• Srour B, Fezeu LK, Kesse-Guyot E, ve ark. Ultra-processed food intake and risk of cardiovascular disease (NutriNet-Santé). BMJ 2019;365:l1451. n=105.159; %10 ↑ UİG → KVH +%12.
• Bilici S, Uyar MF, Mergen-Düzyol E, ve ark. Adherence to NOVA classification and ultra-processed food consumption in Turkish adults. Public Health Nutr 2023;26(8):1627-1635. Kentsel Türkiye'de UİG → günlük enerjinin %31.3'ü.
• Touvier M, da Costa Louzada ML, Mozaffarian D, ve ark. Ultra-processed foods and cardiometabolic health: public health policies to reduce consumption cannot wait. BMJ 2023;383:e075294.

3. Gıda katkı maddeleri & emülgatörler

Her E-kodu için EFSA ADI değeri, IARC sınıflandırması (varsa) ve mikrobiyom üzerine güncel deneyler referans alınır. Aspartam, titanyum dioksit ve emülgatör ailesi için özel profil uyarıları etkindir.

• EFSA FAF Panel. Re-evaluation of food additives authorised before 2009 (Regulation EC No 257/2010). Sürekli güncellenen yeniden değerlendirme programı.
• EFSA FAF Panel, 2021. Safety assessment of titanium dioxide (E171) as a food additive. EFSA J 2021;19(5):6585. Genotoksisite endişesi → Komisyon Tebliği (AB) 2022/63 ile E171 yasağı.
• IARC Monographs Vol. 134, 2023. Aspartame, methyleugenol and isoeugenol. Aspartam → Grup 2B (insanda olası kanserojen). JECFA ADI = 40 mg/kg/gün korundu.
• Chassaing B, Koren O, Goodrich JK, ve ark. Dietary emulsifiers impact the mouse gut microbiota promoting colitis and metabolic syndrome. Nature 2015;519:92-96. doi:10.1038/nature14232
• Chassaing B, Compher C, Bonhomme B, ve ark. Randomized controlled-feeding study of dietary emulsifier carboxymethylcellulose reveals detrimental impacts on the gut microbiota and metabolome. Gastroenterology 2022;162(3):743-756. İlk çift-kör insan RCT; 11 hafta; mikrobiyota ve mukus bariyerinde değişim.
• Sellem L, Srour B, Javaux G, ve ark. Food additive emulsifiers and risk of cardiovascular disease — NutriNet-Santé. BMJ 2023;382:e076058. n≈95.000, E471/E466/E407 ile KV risk.
• Sellem L ve ark. Food additive emulsifiers and risk of type 2 diabetes — NutriNet-Santé. Lancet Diabetes Endocrinol 2024;12(5):339-349.
• EFSA ANS Panel, 2018. Re-evaluation of carrageenan (E407). EFSA J 2018;16(4):5238. Bebek formülü için güvenlik marjı düşük.
• JECFA & WHO, 2023. Aspartame hazards and risk assessment results. Ortak basın bildirisi ve teknik rapor.

4. Alerjenler ve etiketleme

Türkiye'de ambalajlı gıda etiketinde 14 alerjen sınıfı (EU 1169/2011 ile uyumlu) vurgulu belirtilmek zorundadır. Fit Dozi'nin alerjen motoru hem yerel mevzuata hem EAACI klinik kılavuzlarına göre çalışır. Çapraz bulaşma ifadeleri ağır reaksiyon öyküsü olan profillerde bağlayıcı işlenir.

• T.C. Resmî Gazete, 26.01.2017. Türk Gıda Kodeksi Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, EK-2. Zorunlu alerjen sınıfları.
• European Commission. Regulation (EU) No 1169/2011 on the provision of food information to consumers, konsolide metin 2023.
• Muraro A, de Silva D, Halken S, ve ark. Managing food allergy: GA²LEN / EAACI guideline update. World Allergy Organ J 2022;15(9):100687.
• Du Toit G, Roberts G, Sayre PH, ve ark. Randomized trial of peanut consumption in infants at risk for peanut allergy (LEAP). N Engl J Med 2015;372:803-813. Erken tanıtım → fıstık alerjisinde %81 göreli risk azalması.
• Allergen Bureau, 2024. VITAL Program 3.0 — reference doses for precautionary allergen labelling.
• Tamay Z, Akcay A, Ergin A, ve ark. Prevalence of food allergy in Turkish children: a meta-analysis. Turk J Pediatr 2023;65(1):1-14.

5. Günlük referans alımlar & WHO sınırları

Porsiyon eşikleri, günlük ihtiyaç yüzdeleri ve "sınırın neresindesiniz" bildirimleri aşağıdaki kaynaklara göre hesaplanır.

• EFSA NDA Panel. Dietary Reference Values for nutrients — summary report. EFSA Supporting Publication 2017;e15121.
• T.C. Sağlık Bakanlığı. Türkiye Beslenme Rehberi TÜBER 2022.
• WHO, 2015. Guideline: sugars intake for adults and children. Serbest şeker < %10 (güçlü), < %5 (şartlı).
• WHO, 2023. Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline. Kilo kontrolünde uzun vadeli fayda yok; kronik hastalık riskinde potansiyel artış.
• WHO, 2012. Guideline: sodium intake for adults and children. < 2 g sodyum / gün (< 5 g tuz).
• He FJ, Li J, MacGregor GA. Effect of longer term modest salt reduction on blood pressure: Cochrane review. BMJ 2013;346:f1325.
• Erdem Y, Akpolat T, Derici Ü, ve ark. Dietary sources of high sodium intake in Turkey: SALTURK2. Nutrients 2017;9(9):933. Türkiye'de tuzun %32'si ekmekten.

6. AI güvenliği ve etiket çıkarım toleransı

Etiket fotoğrafı çözümlemede Google Gemini 2.0 Vision modeli kullanılır; çıkarılan besin değerleri üreticinin beyan ettiği değerlerle ±%5 tolerans içinde doğrulanır. Tolerans dışı sonuçlar kullanıcıya "doğrulanmamış" etiketiyle gösterilir. Halüsinasyon riskine karşı iki aşamalı kontrol (extract → rule-validate) uygulanır; hiçbir sağlık kararı AI tek başına vermez.

• Codex Alimentarius. Guidelines on Nutrition Labelling (CXG 2-1985, 2021 revizyonu). Besin değeri tolerans eşikleri.
• European Commission, 2012. Guidance document for competent authorities — tolerances for nutrient values declared on a label.
• FDA, 2020. Guidance for Industry: nutrition labeling compliance — tolerance levels.